WETERYNARIAWydolnosc_1.jpg
Wydolność u konia

Tekst: lek. wet. Alicja Iwaszko-Simonik
Foto: Paulina Dudzik

Zdolność organizmu konia do wykonywania ciężkiego i długotrwałego wysiłku fizycznego bez wyraźnych objawów zmęczenia jest nazywana wydolnością. Organizm konia reaguje na aktywność ruchową całym szeregiem charakterystycznych zmian anatomicznych oraz fizjologicznych. Wielkość tych zmian zależy od różnych czynników, np. zdolności i gotowości do wysiłku, sprawnego funkcjonowania poszczególnych narządów czy też poziomu wytrenowania. Poniżej przedstawiono kilka najważniejszych czynników determinujących wysoką wydolność u konia.

 

Układ oddechowy

Zdolność organizmu konia do wykonywania wzmożonego wysiłku fizycznego zależy przede wszystkim od sprawnego transportu tlenu z powietrza atmosferycznego do mięśni oraz jego efektywnego wykorzystania przez pracujące mięśnie. Za utrzymanie stałej wymiany gazów między organizmem a środowiskiem odpowiedzialny jest układ oddechowy. Wdychany tlen używany jest przez komórki wszystkich tkanek jako paliwo do produkcji energii, a wydychany dwutlenek węgla jest pozostałością tego procesu. Jego nadmiar w organizmie jest toksyczny, więc musi zostać usunięty. Koń jest zwierzęciem płochliwym, który na zagrożenie reaguje ucieczką. Jest w stanie dopasować swój sposób oddychania do zaistniałej sytuacji. Objętość wdechowa konia w trakcie spokojnego wdechu jest niewielka i wynosi ok. 5 litrów tlenu, natomiast całkowita pojemność płuc to ok. 55 litrów. Przekłada się to na zużycie tlenu, które w warunkach spoczynku mieści się w granicach 4-5 ml/kg m.c./min, natomiast w warunkach wzmożonego wysiłku zwiększa się wielokrotnie do nawet 150 ml/kg m.c./min. Przystosowanie organizmu konia do biegu widać w jego maksymalnej wydolności tlenowej, która w porównaniu do bydła o zbliżonej wielkości jest ok. 2,6 razy większa, jak również w prawie dwukrotnie większych płucach.

Szczególnym fenomenem u koni jest wpływ stawiania kroków na rytm oddechów. Oznacza to, że na jeden skok galopu przypada jeden oddech. Ta częstotliwość oddechów warunkowana jest siłą bezwładności narządów jamy brzusznej, które w trakcie wybijania się konia pozostają w tyle, wywierając w ten sposób swoistą siłę ssącą na przeponę, co wspomaga wdech. Odwrotna sytuacja ma miejsce w trakcie lądowania konia, co wspomaga wydech. Podsumowując, wzrost częstotliwości kroków powoduje zwiększenie częstotliwości oddechów, natomiast wydłużenie kroków pogłębia oddechy. Nieco inna sytuacja ma miejsce podczas kłusa, gdy jeden oddech przypada na 2-3 kroki.

Bardzo często u koni wyścigowych można zauważyć delikatne krwotoki z nosa, w formie punktowych wybroczyn. Związane jest to ze wzrostem ciśnienia krwi w naczyniach włosowatych w trakcie wzmożonego wysiłku. Powoduje ono pękanie drobnych naczyń włosowatych płuc i wydostawanie się krwi na zewnątrz.

 

Układ krwionośny

Zadaniem serca jako pompy ssąco-tłoczącej jest zaopatrzenie tkanek w krew, w tym w tlen i substancje odżywcze. Aby układ ten sprawnie funkcjonował w trakcie wzmożonego i długotrwałego wysiłku, potrzebne jest duże i wydolne serce. Koń ma bardzo duży mięsień sercowy, który stanowi ok. 1% masy całego organizmu. U ssaków tylko charty mają większy stosunek masy serca do masy ciała (ok. 1,5%). Systematyczny trening może ten stosunek zwiększyć. Dla porównania u człowieka wynosi on zaledwie 0,33%.

Reakcją na wzmożony wysiłek fizyczny i zwiększone zapotrzebowanie w tlen jest wzrost częstotliwości i siły kurczów serca (tzw. dopasowanie czynnościowe). W warunkach spoczynku liczba uderzeń serca u konia wynosi 30-40 na minutę. Zauważono liniową zależność pomiędzy częstotliwością skurczy serca a prędkością biegu. Maksymalna jej wartość wynosi ponad 200 skurczów/min. Oznacza to, że w razie konieczności koń potrafi ośmiokrotnie zwiększyć częstotliwość skurczów serca, co wpływa na wzrost jego minutowej objętości wyrzutowej. Nie jest to możliwe do osiągnięcia przez żaden inny gatunek zwierzęcia, a tym bardziej przez człowieka.

Krew stanowi ok. 7-8% masy ciała konia. Składa się z komórek (erytrocytów, leukocytów i płytek krwi) oraz płynnego osocza. Największą objętość krwi i liczbę erytrocytów mają konie pełnej krwi angielskiej. Stosunek objętości krwinek do całkowitej objętości krwi określa się mianem hematokrytu (Ht). W zależności od rasy waha się on w granicach 0,32-0,45 l/l (32-45%). Istnieje liniowa zależność pomiędzy liczbą erytrocytów, hematokrytem i zawartością hemoglobiny. Śledziona u koni służy jako magazyn czerwonych krwinek. W trakcie wysiłku lub obciążenia psychicznego dochodzi do uwolnienia erytrocytów z tego narządu. Prowadzi to do wzrostu ich liczby we krwi krążącej, zwiększenia wartości hematokrytu i hemoglobiny. Wskutek opróżnienia śledziony znacząco wzrasta pojemność tlenowa krwi nawet o 50%, co ma korzystny wpływ na zwiększone zapotrzebowanie pracujących mięśni szkieletowych w tlen. Prawie cała ilość pobranego tlenu w płucach jest oddawana w tkankach, natomiast w odwrotnym kierunku transportowany jest dwutlenek węgla. Dowiedziono również, że konie poddane zabiegowi splenektomii, czyli usunięcia śledziony, mają zazwyczaj obniżoną wydolność organizmu.

Podsumowując, większe stężenie hemoglobiny we krwi koni, większa objętość minutowa serca oraz objętość płuc pozwalają zmaksymalizować utlenowanie krwi w płucach i wydajniejszy transport tlenu do tkanek.

Co jeszcze wpływa na wydolność u konia czytaj w czerwcowym numerze "Koni i Rumaków".