Sztuczne unasienianie w hodowli koni
cz. 2. Techniki unasieniania klaczy

Tekst: M. Orsztynowicz, D. Lechniak
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Katedra Genetyki i Podstaw Hodowli Zwierząt
e-mail:
orsztynowicz@jay.up.poznan.pl

Unasienianie.jpgW pierwszej części artykułu, który ukazał się w poprzednim numerze, opisaliśmy procedurę pobierania i podstawowe parametry oceny jakości nasienia ogiera oraz krótki rys historyczny sztucznego unasieniania koni w Europie i na świecie. W niniejszym opracowaniu, stanowiącym drugą część artykułu, przedstawimy stosowane obecnie techniki sztucznego unasieniania (ang. artificial insemination – AI) klaczy. Ponadto scharakteryzujemy czynniki mające zasadniczy wpływ na skuteczność tego zabiegu oraz przybliżymy problematykę przechowywania nasienia, przygotowania dawki inseminacyjnej oraz wyboru właściwego momentu unasieniania. Opiszemy także wybrane warianty AI stosowane w rozrodzie koni.
Sztuczne unasienianie stosowane jest w hodowli koni na bardzo szeroką skalę, szczególnie w państwach Europy Zachodniej. Mimo wielu zalet tego zabiegu należy wspomnieć, że są towarzystwa oraz związki hodowców koni, które nie dopuszczają AI. Należą do nich związki hodowców koni ras zachowawczych czy hodowców koni pełnej krwi angielskiej (The Jockey Club). Są również związki hodowców koni, które celem postępu hodowlanego zezwoliły na sztuczne unasienianie, jak np. Amerykańskie Towarzystwo Koni Miniaturowych (American Miniature Horse Association; od 1 stycznia 2000 r).

Rozród konia domowego

Procedura sztucznego unasieniania jest ściśle powiązana z fizjologią rozrodu klaczy. Poznanie podstawowych zagadnień z tego zakresu jest niezbędne, aby zrozumieć zasady przeprowadzania zabiegu AI. Cykl płciowy klaczy (okres pomiędzy jedną a drugą owulacją), nazywany również cyklem rujowym, trwa średnio 19-22 dni. Owulacja polega na uwolnieniu oocytu (gameta żeńska), który trafia do jajowodu, gdzie zostaje zapłodniony. Warto przypomnieć, że jajnik klaczy ma odmienną budowę anatomiczną niż jajnik krowy czy lochy. Warstwa korowa, w której rozwijają się pęcherzyki jajnikowe z oocytami, znajduje się wewnątrz, podczas gdy warstwa rdzenna zawierająca m.in. naczynia krwionośne i nerwy znajduje się na zewnątrz jajnika klaczy. W przeciwieństwie do większości zwierząt gospodarskich i człowieka, wzrost pęcherzyków jajnikowych następuje do wnętrza jajnika, a do owulacji dochodzi w tzw. zagłębieniu (dole) owulacyjnym (fot. 1). Owulowany oocyt zachowuje w jajowodzie pełną zdolność do zapłodnienia zaledwie przez 6-8 h. W tym czasie musi tam dojść do spotkania oocytu z plemnikami, w przeciwnym wypadku rozpoczyna się proces tzw. starzenia oocytu, w wyniku którego traci on zdolność do zapłodnienia i ulega degeneracji. Jednak w przeciwieństwie do innych zwierząt gospodarskich, niezapłodnione oocyty klaczy, pochodzące z wielu owulacji w danym sezonie, pozostają w jajowodzie. W przeciwieństwie do krótkiego czasu zachowywania zdolności do zapłodnienia przez oocyt klaczy, plemniki ogiera zachowują żywotność w jajowodzie przez znacznie dłuższy czas – 72-120 h. Dzięki temu tworzy to swoiste „okienko czasowe”, gdyż plemniki powinny oczekiwać w jajowodzie na owulowany oocyt.

Ruja u klaczy trwa średnio 5-7 dni. Rozpoczęcie rui wiąże się z pojawieniem oraz stopniowym nasilaniem objawów zewnętrznych w zachowaniu klaczy. Do charakterystycznych należą: przysiadanie na zadzie, unoszenie ogona, oddawanie moczu w obecności ogiera, nawiązywanie kontaktu głosowego z ogierem, wywijanie łechtaczki, które przez hodowców nazywane jest błyskaniem sromu (fot. 2). Klacz jest zwierzęciem sezonowo poliestralnym, co znaczy, że ruje występują sezonowo i wielokrotnie w ciągu roku. Aktywność płciowa klaczy rozpoczyna się wiosną i trwa przez całe lato. Nasilenie funkcji płciowych regulowane jest wydłużającym się dniem i dostępnością światła. Stwierdzono, że światło jest bezpośrednim bodźcem aktywującym rozrodczy układ hormonalny. W rozrodzie konia domowego podstawową rolę odgrywają hormony podwzgórzowe tzw. gonadoliberyny (GnRH) stymulujące wydzielanie przez przysadkę mózgową gonadotropin (FSH i LH). Pobudzona przez GnRH przysadka mózgowa uwalnia FSH i LH oddziaływujące na jajnik. Hormon folikulotropowy (FSH) odpowiada za rozwój pęcherzyków jajnikowych, a hormon lutenizujący (LH) stymuluje dojrzewanie i owulację dojrzałego pęcherzyka. W odpowiedzi na stymulację gonadotropinami w jajniku powstają hormony estrogenne. Dojrzewający pęcherzyk jajnikowy produkuje estradiol, który odpowiada za wystąpienie objawów rui, obrzmienie zewnętrznych narządów płciowych oraz zmiany w układzie rozrodczym przygotowujące go do ewentualnej ciąży (np. zmiany w błonie ślu­zowej). Objawy rui klaczy zanikają 24-48 godzin po owulacji. W miejscu pękającego pęcherzyka jajnikowego tworzy się ciałko żółte produkujące progesteron. Hormon ten ma kluczowe znaczenie w utrzymaniu ciąży.

Więcej przeczytasz w październikowym numerze "Koni i Rumaków".