Masaz2.jpgMasaż a naturalne potrzeby behawioralne

Tekst: Maria Soroko
Foto: Paulina Dudzik

Terapeutyczne korzyści z masażu koni są powszechnie znane. Dobrodziejstwo tej formy terapii manualnej jest szczególnie często wykorzystywane dla regeneracji tkanki mięśniowej oraz ścięgnistej. Struktury te, ulegając silnym obciążeniom treningowym, są często źródłem schorzeń ortopedycznych u koni sportowych. W celu przygotowania mięśni do wysiłku oraz zlokalizowania miejsc napiętych i bolesnych wykonuje się masaż sportowy. Dla wzmocnienia efektu tej terapii stosuje się dodatkowo zabiegi rozciągające (stretching), zwiększając elastyczność mięśni i zakres ruchomości w stawach oraz poprawiając kondycję ruchową. Natomiast dla naprawy tkanek miękkich stosuje się masaż leczniczy przy ścisłej współpracy z lekarzem medycyny weterynaryjnej.

Elementy masażu są widoczne u zwierząt w naturze. Konie praktykują go poprzez system zachowań behawioralnych ujawniających się wzajemną pielęgnację sierści (allogrooming). Działanie to zaliczane jest do zachowania komfortowego zwierząt (social grooming). W etologii definiowane jest ono jako aktywność ocierania skóry czy czochrania sierści, mająca na celu zapewnienie higieny ciała dzięki usuwaniu ze skóry i sierści pasożytów, błota i liniejącej sierści. Działania te wywołują miejscowo zwiększone ukrwienie i rozluźnienie mięśni. Wzajemna pielęgnacja skóry służy również utrzymaniu wspólnoty w grupie koni poprzez zapewnienie formy relaksu i łączącego się z tym dobrego samopoczucia. Jest to równocześnie okazanie więzi stadnych, takich jak uczucia sympatii i przyjaźni, a tym samym wzmocnienie relacji w grupie koni (Jaworski 2009).

Zabiegi masażu jako wzajemna pielęgnacja sierści i skóry są zauważalne pomiędzy członkami stada lub pomiędzy dwoma zaprzyjaźnionymi końmi przebywającymi wspólnie na pastwiskach, padokach lub wybiegach. Te cechy behawioralne są typowe dla ich dzikich przodków, a obecnie są najsilniej rozwinięte pomiędzy końmi żyjącymi w naturalnych warunkach środowiskowych.

Grupę koników polskich żyjących w systemie hodowli rezerwatowej w Popielnie poddano obserwacji zachowania komfortowego. Badania prowadzone są głównie przez Katedrę Hodowli Koni i Jeździectwa Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Konie żyją tam w środowisku naturalnym, gdzie ingerencja człowieka w ich bytowanie jest ograniczona do minimum. Ich naturalny behawior komfortowy jest bardzo silnie rozwinięty. Dzieje się tak, ponieważ konie, które od tysięcy lat żyły w gromadzie, przejawiają bardzo silny popęd społeczny (Blendinger 1984).

Obserwując konie żyjące w warunkach naturalnych, zauważono, że mają one swoje ulubione miejsca masażu. Wzajemna pielęgnacja skóry pomiędzy młodymi osobnikami to najczęściej obszar kłębu, łopatki, grzbietu, brzucha oraz okolice stawu skokowego (ryc. 1). Konie, ustawiając się w pozycji równoległej do siebie, równocześnie dotykają delikatnie pyskiem masowanych obszarów ciała. Następnie przechodzą w silniejszy dotyk polegający na kolistym masażu górną wargą połączony z gryzieniem. Po odwróceniu się powtarzają wzajemną pielęgnację skóry po drugiej stronie ciała (Bird 2002).

Inne źródła podają, że preferowanymi obszarami wzajemnej pielęgnacji skóry są:
• kłąb, obszar części piersiowej mięśnia czworobocznego,
• szyja, obszar mięśnia ramienno-głowowego i mięśnia zębatego dobrzusznego szyi,
• zad, obszar powięzi pośladkowej i mięśnia pośladkowego.

Są również miejsca, które nie podlegają wzajemnej pielęgnacji sierści (tzw. miejsca niepreferowane), do których należą:
• udo, obszar mięśnia półścięgnistego,
• kończyna piersiowa, obszar mięśnia trójgłowego ramienia, mięśnia prostownika promieniowego nadgarstka i mięśnia prostownika wspólnego palców,
• okolice uszu i potylicy, obszar mięśnia ramienno-głowowego i mięśnia płatowego (ryc. 2).

Obserwacje obszarów ciała poddawanych naturalnej pielęgnacji skóry pomiędzy końmi zostały wykorzystane w badaniach nad budowaniem relacji pomiędzy człowiekiem a koniem, a także w kompensowaniu koniom ich naturalnych potrzeb bahawioralnych i tym samym w zmniejszaniu u nich stresu.

Prowadzanie tych badań jest szczególnie ważne z uwagi na konie sportowe, które przebywają większą część swojego czasu w stajni i nie mają bezpośredniego kontaktu z innymi końmi na pastwisku. Na co dzień zapewnione są im naturalne potrzeby behawioralne jedynie poprzez codzienne zabiegi pielęgnacyjne sierści, grzywy czy kopyt. Jednak coraz częściej jeźdźcy i opiekunowie koni umożliwiają swoim podopiecznym korzystanie z regularnych zabiegów masażu, nie tylko z uwagi na wzmożony wysiłek fizyczny, ale głównie z powodu problemów behawioralnych, takich jak niechęć do pracy czy agresja podczas zabiegów pielęgnacyjnych.

Odwołując się do podziału ciała konia na miejsca preferowane (kłąb, szyja, zad) i niepreferowane (udo, kończyna piersiowa, okolice uszu ) w pielęgnacji skóry, przeprowadzono badania na koniach półoswojonych. Analizowano wpływ zabiegu szczotkowania sierści na poziom tętna w wybranych obszarach ciała. Zauważono, że szczotkowanie obszarów preferowanych (szczególnie obszar szyi) znacznie zmniejszyło poziom tętna. Natomiast w przypadku szczotkowania obszarów niepreferowanych, nie zarejestrowano jego spadku (Feh i Demazieres 1993).

Postanowiono również zbadać, jak masaż obszarów preferowanych wpływa na spadek stresu u koni sportowych. Stres był oceniany na podstawie poziomu tętna oraz zachowania się koni. Wykazano, że po każdym zabiegu masażu, zarówno w obszarach preferowanych, jak i niepreferowanych (oprócz kończyny piersiowej) poziom tętna istotnie się zmniejszał. Szczególnie było to zauważalne dla obszarów kłębu, szyi i zadu. Również masaż tych obszarów ciała wzbudził pozytywne reakcje zachowania (McBride i wsp. 2004). Zatem zabiegi masażu pomiędzy końmi przyczyniają się do zmniejszenia u nich poziomu stresu.

Jak wygląda zastosowanie tych badań w masażu klasycznym koni przeczytasz w październikowym numerze "Koni i Rumaków"